Jezus powiedział do swoich uczniów: Gdy Syn Człowieczy przyjdzie w swej chwale i wszyscy aniołowie z Nim, wtedy zasiądzie na swoim tronie pełnym chwały. I zgromadzą się przed Nim wszystkie narody, a On oddzieli jednych [ludzi] od drugich, jak pasterz oddziela owce od kozłów. Owce postawi po prawej, a kozły po swojej lewej stronie. Wtedy odezwie się Król do tych po prawej stronie: Pójdźcie, błogosławieni Ojca mojego, weźcie w posiadanie królestwo, przygotowane wam od założenia świata! Bo byłem głodny, a daliście Mi jeść; byłem spragniony, a daliście Mi pić; byłem przybyszem, a przyjęliście Mnie; byłem nagi, a przyodzialiście Mnie; byłem chory, a odwiedziliście Mnie; byłem w więzieniu, a przyszliście do Mnie. Wówczas zapytają sprawiedliwi: Panie, kiedy widzieliśmy Cię głodnym i nakarmiliśmy Ciebie? spragnionym i daliśmy Ci pić? Kiedy widzieliśmy Cię przybyszem i przyjęliśmy Cię? lub nagim i przyodzialiśmy Cię? Kiedy widzieliśmy Cię chorym lub w więzieniu i przyszliśmy do Ciebie? A Król im odpowie: Zaprawdę, powiadam wam: Wszystko, co uczyniliście jednemu z tych braci moich najmniejszych, Mnieście uczynili. Wtedy odezwie się i do tych po lewej stronie: Idźcie precz ode Mnie, przeklęci, w ogień wieczny, przygotowany diabłu i jego aniołom! Bo byłem głodny, a nie daliście Mi jeść; byłem spragniony, a nie daliście Mi pić; byłem przybyszem, a nie przyjęliście Mnie; byłem nagi, a nie przyodzialiście mnie; byłem chory i w więzieniu, a nie odwiedziliście Mnie. Wówczas zapytają i ci: Panie, kiedy widzieliśmy Cię głodnym albo spragnionym, albo przybyszem, albo nagim, kiedy chorym albo w więzieniu, a nie usłużyliśmy Tobie? Wtedy odpowie im: Zaprawdę, powiadam wam: Wszystko, czego nie uczyniliście jednemu z tych najmniejszych, tegoście i Mnie nie uczynili. I pójdą ci na mękę wieczną, sprawiedliwi zaś do życia wiecznego.
- Autor: św. Mateusz – nawrócony celnik, Apostoł i Ewangelista
- Czas powstania Ewangelii: ok. 75 r. n. e.
- Miejsce spisania: Antiochia Syryjska
- Adresaci: Żydzi lub chrześcijanie nawróceni z judaizmu
- Główna myśl dzieła: Jezus dla Mateusza jest Nowym Mojżeszem, który ustanawia nowy porządek prawny (nową Torę), oparty na przykazaniu miłości.
- Odbiorcy: Apostołowie
- Miejsce: Góra Oliwna
- Rodzaj: Dialog sądowy
- Bohaterowie: Król – sędzia, sprawiedliwi i niesprawiedliwi
- Kontekst: Mowa eschatologiczna
Perykopa o sądzie ostatecznym kończy ostatnią (piątą) mowę Jezusa w ewangelii św. Mateusza, a jednocześnie zamyka ona opowiadanie o Jego działalności publicznej (od 26 rozdziału zaczyna się opis męki). Dzisiejsza ewangelia składa się z 4 głównych części:
- Przyjście Syna Człowieczego na sąd (ww. 31-33)
a) Zajęcie miejsca (w. 31)
b) Zgromadzenie narodów (w. 32a)
c) Oddzielenie (w.32b-33) - Dialog z tymi po prawej stronie (ww. 34-40)
a) Odpłata (w.34)
b) Uzasadnienie (ww. 35-36)
c) Zdumienie obdarowanych (ww.37-39)
d) Podanie kryterium (w. 40) - Dialog z tymi po lewej stronie (ww. 41-45)
a) Wyrok (w. 41)
b) Uzasadnienie (w. 42-43)
c) Protest (w. 44)
d) Podanie kryterium (w. 45) - Ostateczne oddzielenie (w. 46)
Zanim przejdziemy do wyjaśnienia dzisiejszej ewangelii, odpowiedzmy sobie najpierw na podstawowe pytanie: jaki gatunek prezentuje ta perykopa?
- Niekiedy bywa nazywana przypowieścią, choć w rzeczywistości nią nie jest, co najwyżej wersety 32 i 33 stanowią krótką przypowieść o pasterzu oddzielającym owce od kozłów. Zresztą przypowieści przedstawiane są zazwyczaj w czasie teraźniejszym (Praesentis) lub przeszłym (najczęściej Aoryst) a tutaj mamy czas przyszły (Futurum).
- Perykopa nie jest apokalipsą, ponieważ brakuje wizji.
- Ewangelia nie jest parenezą, ponieważ nie zawiera bezpośredniego odwołania się do czytelników.
Czym więc jest ten fragment? Można powiedzieć, że z wyjątkiem obramowania cały tekst stanowi dialog sądowy.
Tekst rozpoczyna się od bardzo ważnej informacji, a mianowicie zapowiada przyjście tajemniczej postaci – „Syna Człowieczego”, któremu towarzyszy cały dwór anielski. W oryginale autor ewangelii odnośnie tej postaci używa syntagmy: ὁ υἱὸς τοῦ ἀνθρώπου (ho hyjos tu anthropu). Użyty tu rzeczownik ἀνθρώπος (anthropos – człowiek) możemy, wręcz musimy zinterpretować jako Genetivus (dopełniacz) hebraicus, czyli taki przypadek, który wyraża pewną cechę, przymiot. Ciekawostka!!! Nazwa Genetivus hebraicus wzięła się stąd, że w języku hebrajskim istnieje mała liczba przymiotników, dlatego używa się rzeczowników, aby oddać jakąś cechę innego rzeczownika. Tak więc, ten rodzaj Genetivu jest przykładem wpływu j. hebrajskiego na grekę Nowego Testamentu.
Skąd się mogło wziąć to określenie „Syn Człowieczy”? W znacznie wcześniejszej Księdze Daniela pojawia się informacja o przybywającym na obłokach jakby Synu Człowieczym. To teraz uczymy się j. aramejskiego na przykładzie Księgi Daniela. To jest zaszczyt uczyć się języka, którym na co dzień posługiwał się sam Pan Jezus (oczywiście oryginał czytamy od prawej do lewej, a transliterację normalnie, od lewej do prawej).
חָזֵ֤ה הֲוֵית֙ בְּחֶזְוֵ֣י לֵֽילְיָ֔א וַאֲרוּ֙ עִם־עֲנָנֵ֣י שְׁמַיָּ֔א כְּבַ֥ר אֱנָ֖שׁ אָתֵ֣ה הֲוָ֑ה וְעַד־עַתִּ֤יק יֽוֹמַיָּא֙
Haze hawet behezwe lejleja we aru im ananej szemaja ke Bar Enasz. Ate hewa we ad Attik jomaja.
Patrzałem w wizjach nocy i oto z obłokami niebios przybył jakby Syn Człowieczy i do Starowiecznego podchodzi.
Ten tekst z proroka Daniela zapowiada kogoś, kto przewyższa godnością wszystkich i ma bezpośredni dostęp do Boga, co sugeruje tę samą godność. I tak należy rozumieć postać „Syna Człowieczego” w ewangelii, który dodatkowo zasiada wobec wszystkich na tronie swojej chwały: θρόνου δόξης αὐτοῦ (thronu doxes autu). Wzmianka o zasiadaniu na tronie ma na celu uwypuklić godność królewską, ale też i władzę nad światem, zresztą w ST niejednokrotnie Bóg jest przedstawiany jako Ten, Który zasiada na świętym tronie, z którego roztacza władzę nad całym stworzeniem. Motyw zasiadania na tronie chwały ukazuje apokryficzna Księga Henocha (etiopska), gdzie w 2 części zatytułowanej „Księga przypowieści Henocha”, Bóg pozwala Synowi Człowieczemu zasiąść na swoim tronie.
W dalszej części, po pojawieniu się „Syna Człowieczego”, gromadzą się przed nim „wszystkie narody”: πάντα τὰ ἔθνη (panta ta ethne). Kogo należy rozumieć pod tym określeniem? Całą ludzkość, chrześcijan, nie-chrześcijan, żydów, nie-żydów, pogan? W tym przypadku chodzi o pierwszą propozycję, a więc wszystkich ludzi. Według św. Mateusza przedstawiony sąd ma charakter powszechny, cała ludzkość staje przed Stwórcą oczekując sądu. Są jednak pewni interpretatorzy, którzy tłumaczą wyrażenie πάντα τὰ ἔθνη jako „wszystkie narody pogańskie”. Powstaje pytanie: a gdzie jest Izrael? Na to pytanie zwolennicy tego tłumaczenia odpowiadają, że w Mateuszowej perspektywie Żydzi zostali już osądzeni, potępieni i odrzuceni. Przytaczają wypowiedź z 21 rozdziału: „Królestwo Boże będzie wam zabrane i dane narodowi, który będzie wydawał jego owoce”. Spróbujmy ocenić to stanowisko; werset o odebraniu Królestwa nie mówi o odrzuceniu Izraela, ale raczej o odebraniu Królestwa z rąk dotychczasowych stróżów – tych, do których Jezus przemawia, czyli arcykapłanów i starszych. Dodatkowo trzeba powiedzieć, że Kościół w ewangelii Mateusza obejmuje zarówno Żydów jak i pogan – wszystkich.
Sąd nad narodami nawiązuje dość wyraźnie do starotestamentalnej wyroczni prorockiej o Bogu – Pasterzu i polega na oddzieleniu (co wyraża czasownik αφοριζω/ aforidzo, znajdujący się w tekście w formie Futurum, czyli w czasie przyszłym ἀφορίσει – aforisej – oddzieli) owiec (τὰ πρόβατα– ta probata) od kozłów (ἀπὸ τῶν ἐρίφων – apo ton erifon). Po co więc pasterz rozdziela te dwie kategorie zwierząt? Według starożytnych leksykografów, którzy badali Septuagintę (tłumaczenie Starego Testamentu z j. hebrajskiego na j. grecki) zawsze w miejscach, gdzie wymieniane są εριφοι – erifoj – kozły, są one zabijane, spożywane lub składane w ofierze. Zatem powodem oddzielenia byłoby wyznaczenie owych „erifoj” na zabicie.
W tym momencie rozpoczyna się mowa sądowa króla zasiadającego na tronie. Do tych po prawej stronie zwraca się (εὐλογημένοι – eulogemenoj – błogosławieni), natomiast do tych po lewej odpowiada w w. 41 (κατηραμένοι – kateramenoj – przeklęci). Już w tym momencie, jeszcze przed uzasadnieniem wyroku, król wynagradza „błogosławionych”, co wyraża czasownik w w. 34 κληρονομήσατε – kleronomesate – odziedziczcie, τὴν ἡτοιμασμένην ὑμῖν βασιλείαν ἀπὸ καταβολῆς κόσμου- ten etojmasmenen hymin bazylejan apo kataboles kosmu – przygotowane wam królestwo od założenia/rozpoczęcia kosmosu/świata. Wspomniany czasownik κληρονομήσατε znajduje się w zdaniu w formie trybu rozkazującego w czasie zwanym Aoryst. Taka forma od strony składni (imperativus Aoristi) wyraża mocny nakaz, który dotyczy natychmiastowego i jednorazowego dokonania czynności w konkretnej sytuacji. Co nam to podpowiada? Wyrok króla, sędziego jest jednorazowy i nieodwołalny.
Co się dzieje z tymi po lewej stronie? Do nich też zwraca się król zapowiadając karę, przed uzasadnieniem swojej decyzji: πορεύεσθε ἀπ᾽ ἐμοῦ [οἱ] κατηραμένοι εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον τὸ ἡτοιμασμένον τῷ διαβόλῳ καὶ τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῦ – poreuesthe ap emu [oj] kateramenoj ejs to pur to ajonion to etojmasmenon to diabolo kai tois angelojs autu – idźcie ode mnie przeklęci w ogień wieczny, przygotowany diabłu i aniołom jego. Wymierzenie kary wyraża tu czasownik πορεύεσθε, który morfologicznie jest w trybie rozkazującym czasu Praesentis. Wyżej był Aoryst, tu mamy Praesentis, które zwykle w trybie rozkazującym jest bardziej łagodne, choć w tym przypadku jest ono tak samo jednoznaczne jak to w aoryście, ponieważ są przypadki w Nowym Testamencie, gdzie Imperativus Praesentis wyraża bardzo silny nakaz, rozkaz, gdzie czynność raz rozpoczęta musi być kontynuowana. I tak jest tutaj, ci stojący po lewej stronie nie mają możliwości odwrotu i zmiany postanowienia króla.
Po wydaniu wyroku następuje jego uzasadnienie. Od czego zależy nagroda i kara obu grup? Odpowiedź jest prosta, od uczynków miłosierdzia w liczbie sześciu, ściślej mówiąc od ich praktykowania albo całkowitego zaniechania wobec tych najmniejszych (ἐλαχίστων – elahiston – najmniejszych – jest to stopień najwyższy od przymiotnika μικρος – mikros – mały). Dla przejrzystości możemy je uporządkować w 3 grupach:
- Udzielenie pokarmu i napoju głodnym i spragnionym.
- Ofiarowanie schronienia podróżnym i odzienia nagim.
- Odwiedzanie chorych i uwięzionych.
Dlaczego król wymienia tylko 6 uczynków miłosierdzia? W symbolice żydowskiej szóstka oznaczała pewną całość, której jednak coś jeszcze brakuje. Pełnia to dopiero liczba siedem. W związku z tym listy uczynków miłosierdzia nie można traktować jako kompletnego ich wykazu, a jedynie jako wskazówkę, aby odpowiadać na potrzeby otaczających nas ludzi.
Kim są ci „najmniejsi” (ἐλαχίστεις – elahisteis)? Istnieją 3 propozycje odpowiedzi: 1. Ludzie w potrzebie, chrześcijanie, nie-chrześcijanie, 2. Uczniowie Jezusa; 3. Misjonarze chrześcijańscy. Wielu widzi tu aluzję do 3 odpowiedzi, choć jest to bardzo wąska interpretacja, trzeba patrzeć szerzej i widzieć w tym określeniu wszystkich potrzebujących, niezależnie od wyznawanej przez nich wiary.
Zamykający perykopę werset mówi o wiecznej męce niesprawiedliwych i życiu wiecznym dla sprawiedliwych (καὶ ἀπελεύσονται οὗτοι εἰς κόλασιν αἰώνιον, οἱ δὲ δίκαιοι εἰς ζωὴν αἰώνιον – kai apeleusontaj utoj eis kolasin ajonion, hoj de dikajoj eis dzoen ajonion – i pójdą ci na męki wieczne, ci zaś sprawiedliwi (pójdą) ku życiu wiecznemu).
Zdanie to dotyczy przyszłości, co wyraża wprowadzony czasownik (ἀπελεύσονται) w formie czasu przyszłego (Futurum 3 osoby liczby mnogiej). Myśl ta jednak nie ma swojego rozwinięcia, autor nie konkretyzuje jak będą wyglądały męki potępionych, ani nie kreśli radości zbawionych. Tego typu opisy możemy znaleźć w literaturze apokryficznej (np. Apokalipsa Piotra, Dzieje Tomasza), choć są to jedynie wytwory ludzkiej wyobraźni. Zbawiciel nie pozostawił żadnych wyraźnych wskazówek odnoszących się do czasów ostatecznych, możemy jedynie przypuszczać, jak wyglądać będzie nasza wieczność.
Sporo dzisiaj już uczyliśmy się greki i nawet zahaczyliśmy o aramejski, więc by nie zanudzać, podam tylko kilka ciekawostek.
- W ewangelii są zgromadzone wszystkie narody, pamiętamy (πάντα τὰ ἔθνη) – od tego rzeczownika dzisiaj pochodzi nauka zajmująca się badaniem kultur, społeczności i grup etnicznych, która nazywa się ETNOGRAFIA.
- Król w ewangelii jest określany jako βασιλεὺς– bazileus, królowa natomiast jest określana βασιλισσα – bazylissa, od tego rzeczownika pochodzi wyraz „bazylika”, czyli kościół mający ważne znaczenie.
- W ewangelii jest mowa o świecie aniołów tych dobrych i złych, którzy są zdefiniowani jako: αγγελος – angelos – posłaniec, anioł i διαβολος – diabolos – oszczerca, diabeł, oczerniający.
I na koniec, skoro uczyliśmy się j. aramejskiego i j. greckiego to postudiujemy jeszcze j. hebrajski. Przed chwilą mówiliśmy jak brzmi słowo diabeł po grecku, ale często słyszymy nazwę „szatan”, skąd to jest? Z j. hebrajskiego, gdyż wyraz (fachowo rdzeń) שָּׂטָן- sztan oznacza przeciwnika, oskarżyciela.
Dziś świętujemy niedzielę Chrystusa Króla, ostatnią w tym roku liturgicznym. Kolejny rok, etap jest za nami, różne spotkania, wyjazdy, formacja, nauka – to było i nie wróci. Pytanie, jakim ja w tym wszystkim byłem? Czy miałem na względzie drugiego człowieka obok mnie, czy widziałem tylko czubek swojego nosa. Warto wrócić do liczby 6, która odnosi się do uczynków miłosierdzia. Czy byłem/byłam w stanie zrealizować te zaproponowane przez Jezusa, czy zrobiłem/łam krok dalej i uczyniłem/łam coś od siebie względem bliźniego, zwłaszcza tego biedniejszego, bardziej wstydliwego, słabszego? Od tego właśnie będzie zależało, do której grupy zaliczy mnie Pan, Król i Sędzia, gdy dane mi będzie przed Nim kiedyś stanąć. I obyśmy wszyscy usłyszeli słowa „weźcie w posiadanie królestwo przygotowane wam od założenia świata”.