Jezus powiedział do swoich uczniów: “Ja jestem prawdziwym krzewem winnym, a Ojciec mój jest tym, który go uprawia. Każdą latorośl, która nie przynosi we Mnie owocu, odcina, a każdą, która przynosi owoc, oczyszcza, aby przynosiła owoc obfitszy. Wy już jesteście czyści dzięki słowu, które wypowiedziałem do was. Trwajcie we Mnie, a Ja w was będę trwać. Podobnie jak latorośl nie może przynosić owocu sama z siebie – jeżeli nie trwa w winnym krzewie – tak samo i wy, jeżeli we Mnie trwać nie będziecie. Ja jestem krzewem winnym, wy – latoroślami. Kto trwa we Mnie, a Ja w nim, ten przynosi owoc obfity, ponieważ beze Mnie nic nie możecie uczynić. Ten, kto nie trwa we Mnie, zostanie wyrzucony jak winna latorośl i uschnie. Potem ją zbierają i wrzucają w ogień, i płonie. Jeżeli we Mnie trwać będziecie, a słowa moje w was, to proście, o cokolwiek chcecie, a to wam się spełni. Ojciec mój przez to dozna chwały, że owoc obfity przyniesiecie i staniecie się moimi uczniami”.
Autor: św. Jan – jeden z dwunastu Apostołów, umiłowany uczeń Chrystusa Pana
Czas powstania Ewangelii: koniec I wieku, między 80 a 100 rokiem
Miejsce spisania: możliwe, że Efez lub wyspa Patmos
Adresaci: wszyscy chrześcijanie
Główna myśl dzieła: Znajduje się w zakończeniu Ewangelii: zapisano [to], abyście wierzyli, że Jezus jest Mesjaszem, Synem Bożym, i abyście wierząc mieli życie w imię Jego (J 20,31).
- Miejsce zdarzenia: Jerozolima, wieczernik
- Czas: ostatnia wieczerza
- Kontekst: wydarzenia przed męką po geście obmycia stóp Apostołom
- Rodzaj: mowa pożegnalna z elementami przypowieści
Przywołany fragment ewangelii jest częścią tzw. Księgi chwały (rozdziały 13-20), będącej 3 elementem składowym ewangelii Jana. Ów blok zawiera ważny komponent, bezspornie nazywany „mową pożegnalną” (13, 1- 17, 26), który konstytuują trzy podstawowe części: opis obmycia nóg (13, 1-38), dwie mowy pożegnalne (14-16 ) i modlitwa arcykapłańska (17, 1-26).
Opinię, iż mamy do czynienia z mową pożegnalną wzmacniają kryteria wewnętrzne perykopy, uwidaczniające charakterystyczne elementy składowe dla takiego gatunku, a są nimi:
- zgromadzenie, zwołanie uczniów
- zapewnienie zebranych o zbliżającej się śmierci
- udzielenie ostatnich wskazań, zwłaszcza ukazanie siebie samego jako wzór postępowania
- zapowiedź wydarzeń dotyczących przyszłości
- wezwanie do zachowania przekazanej nauki
Co ciekawe, Jezus wypowiadając swoją mowę pożegnalną do Apostołów, konstruuje ją na sposób przypowieści, używając obrazu winorośli (Ἐγώ εἰμι ἡ ἄμπελος ἡ ἀληθινὴ / ego eimi he ampelos he alethine/ ja jestem prawdziwym krzewem winnym).
Uprawa winogron na terytorium dzisiejszego Izraela upowszechniła i rozwinęła się pod koniec 2 tysiąclecia przed Chrystusem dzięki systematycznej wycince lasów i rozwiniętemu systemowi nawadniania. W epoce rzymskiej (63 przed Chrystusem do 313 po Chrystusie) Palestyna stała się „krainą winnic”, co było wynikiem doświadczenia i lepszej znajomości sprzyjających warunków do uprawy winogron. Pierwsza biblijna wzmianka o winorośli i winie ma związek z Noem i znajduje się w Księdze Rodzaju (9, 20). Wedle ksiąg Starego Testamentu posiadanie winnicy było znakiem pomyślności i pokoju ( 1 Krl 5, 5); praca w niej symbolizowała przedsiębiorczość i zaangażowanie ( Prz 31, 16), a jej zaniedbanie było znakiem lenistwa (Prz 24, 30-34). Czas obcinania winogron i picie wina był czasem wielkiej radości ( Sdz 9, 27; Ps 104, 15). Winnica obfitująca w owoce symbolizowała dostatek i była znakiem błogosławieństwa Bożego ( Pwt 7, 12 -13; 1 Krl 5,5), niski zbiór oznaczał gniew i karę Bożą (Iz 24, 5-7), co więcej gniew Boży jest ilustrowany przez zniszczenie winnicy, a jej odbudowa symbolizuje dobrobyt i przebaczenie ( Jr 31, 5; 32, 15). Aby winnica przynosiła oczekiwane owoce, wymagała wyjątkowego wkładu pracy i szczególnego obchodzenia się z nią, co regulowały nawet rozmaite prawa Starego Testamentu ( Wj 22, 4-5; 23, 22; Kpł 19, 10; 24, 3-4; Pwt 20, 6; 22, 9; 23, 24; 24, 21; 28, 30).
Motyw winnicy, tudzież winorośli ma zastosowanie w odniesieniu do Izraela, spotykany najczęściej w literaturze prorockiej. Chronologicznie, biorąc pod uwagę historyczną działalność poszczególnych proroków, obraz Izraela jako winnicy ukazuje:
- prorok Ozeasz ( 9, 10)
- prorok Izajasz ( 5, 1-7- czyli tzw. pieśń o winnicy)
- prorok Jeremiasz ( 2, 21; 5, 10; 6, 9; 8, 13; 12, 10)
- prorok Ezechiel (15, 1-8; 17, 5-10; 19, 10-14)
Wyraźny obraz Izraela jako winnicy kreśli autor Psalmu 80 (jest to utwór o charakterze lamentacyjnym, powstały wskutek bliżej nieokreślonej katastrofy narodowej, spędzający sen z powiek nam biblistom w kwestii jego datacji, bowiem szereg różnych opinii umiejscawia ten psalm pomiędzy 7 a 2 wiekiem przed Chrystusem- trochę spora rozciągłość).
Motyw winnicy miał szerokie zastosowanie w kulturze starożytnej, o czym wspomina Józef Flawiusz, rzymski kronikarz żydowskiego pochodzenia, który w „Dawnych dziejach Izraela” opisuje bramę wejściową świątyni Heroda: „Bramę wejściową wraz z nadedrzwiami, równą z samym Przybytkiem, zdobiły barwne zasłony, na których były wymalowane purpurowe kwiaty oraz wyszyte kolumny. Nad nią, poniżej gzymsu, rozpościerał się krzew winny, z którego zwisały grona, zdumiewające patrzących swą wielkością i sztuką wykonania, nie mniej jak kosztownością materiału”.
Ten dobrze znany starotestamentalny obraz został zaadoptowany w przypowieści Jezusa (należy pamiętać, że w nauczaniu Mistrza z Nazaretu motyw winnicy pojawia się kilkakrotnie: Mt 21, 1-16; 33-43) i uzupełniony o zasadniczą nowość w relacji do ST, bowiem winnica nie jest tylko symbolem Izraela, ale Królestwa Bożego i Kościoła, czyli Chrystusa i Jego wyznawców. Oczyszczanie winnego krzewu ze zbędnych liści i uschniętych gałęzi symbolizuje oczyszczenie z grzechu (J 15, 2). Latorośle odcięte i spalone są symbolem tych, którzy odmawiają przyjęcia nauki Jezusa ( J 125, 6). Ale co najważniejsze, z krzewu winnego (Jezusa Chrystusa) wyrastają latorośle (ludzie), które czerpiąc z niego życiodajne soki (łaskę, sakramenty, słowo Boże), wydają konkretny owoc.
ἡ ἄμπελος / ampelos/ winnica, krzew winny
κλῆμα/ klema /latorośl, gałązka winogronu
καρπὸς/ karpos/ owoc
Ja jestem krzewem winnym, wy – latoroślami. Kto trwa we Mnie, a Ja w nim, ten przynosi owoc obfity, ponieważ beze Mnie nic nie możecie uczynić (J 15, 5).